Historia Górskiej Szkoły Szybowcowej „Żar”
Początki – odkrycie potencjału (1934–1936)
Historia szybownictwa na Góra Żar rozpoczęła się w 1934 roku, gdy inż. Franciszek Doński dostrzegł niezwykły potencjał zboczy w paśmie Żar–Kiczera w Beskid Mały. Rok później instr. pil. Antoni Pawliczek, na prośbę prezesa koła Wacława Zajączkowskiego, obleciał Żar na szybowcu „Czajka”. Lot potwierdził znakomite warunki do szkolenia wyczynowego i zdobywania kategorii C oraz D.
Przełom nastąpił 9 listopada 1935 r., gdy na szczyt góry – po wniesieniu szybowca Wrona-bis na plecach – wykonano lot żaglowy trwający 4 godziny i 7 minut. Był to moment, który ostatecznie otworzył drogę do powstania stałego szybowiska.
W sierpniu 1936 r. odbył się zjazd pilotów w Porąbce. Rozpoczęto budowę infrastruktury: toru wyciągu linowego, linii telefonicznej, hangaru oraz przygotowanie startowisk i lądowisk. Tak narodziła się Szkoła Szybowcowa Żar.
Dynamiczny rozwój i rekordy (1937–1939)
Od 1937 r. szkoła szkoliła pilotów do III i IV stopnia wyszkolenia. Instruktorzy i uczniowie mieszkali w schronisku oraz u okolicznych gospodarzy. Warunki były surowe – po każdym lądowaniu u podnóża góry szybowce trzeba było własnoręcznie transportować na szczyt.
Rok 1938 przyniósł pełny rozkwit ośrodka. Rozbudowano hangar, drogę transportową i zaplecze techniczne. Uzyskiwano wysokości ponad 1000 m oraz loty trwające powyżej 5 godzin.
W 1939 r. szkołę zaliczono do Głównych Polskich Szkół Szybowcowych. Padły rekordy Polski:
- 11 h 2 min – rekord długotrwałości lotu,
- 302 km – rekordowy przelot otwarty,
- 2250 m – rekordowe przewyższenie.
1 września 1939 r. działalność szkoły została zawieszona.
Okupacja – przetrwanie (1939–1945)
W czasie okupacji Niemcy wykorzystywali jedynie podnóże góry do szkolenia na własnych szybowcach. Polskie konstrukcje w większości zniszczono, choć część sprzętu – jak Orlik II – udało się ocalić dzięki odwadze i determinacji polskich lotników.
Odbudowa i złota era (1945–1951)
Po wyzwoleniu regionu w lutym 1945 r. harcerze pod kierownictwem Tadeusza Puchajdy rozpoczęli reaktywację ośrodka. 1 lipca 1945 r. szkoła została oficjalnie otwarta.
W 1946 r. powołano Instytut Szybownictwa w Bielsku, w którego skład weszła Szkoła Szybowcowa Żar. Rozpoczęto budowę nowoczesnego ośrodka górskiego. Powstał elektryczny wyciąg linowo-terenowy – drugi taki w Europie
Lata 1948–1950 były okresem wielkich sukcesów sportowych. Na Żarze odbywały się zawody krajowe i międzynarodowe, a piloci zdobywali kolejne rekordy oraz odznaki szybowcowe. Szkoła funkcjonowała jako Wyczynowa Szkoła Szybowcowa Ligi Lotniczej „Żar”.
Nowy rozdział – pod skrzydłami aeroklubu (1955–1971)
Po krótkim okresie zamknięcia szkołę ponownie uruchomiono w 1955 r. Prowadzono szkolenia górskie, przelotowe, chmurowe, nocne i akrobacyjne.
ŻAR tu się lata!Po utworzeniu w 1956 r. Aeroklub PRL ośrodek działał jako Szkoła Szybowcowa APRL „Żar”. Dysponował nowoczesnym sprzętem produkcji krajowej oraz własnym zapleczem technicznym.
Wyzwanie – budowa elektrowni (lata 70.)
W 1971 r. rozpoczęto budowę Elektrownia Szczytowo-Pompowa Porąbka-Żar. Istniało realne zagrożenie likwidacji szkoły. Dzięki negocjacjom przesunięto lokalizację zbiornika wodnego, co pozwoliło zachować zachodnią część szczytu dla działalności lotniczej.
Część dawnej infrastruktury zburzono, jednak w ramach rekompensaty powstały nowe hangary, warsztaty, stacja paliw oraz nowoczesny budynek szkoły z internatem.
Specjalistyczny ośrodek górski (1974–1990)
Od 1974 r. Szkoła Szybowcowa „Żar” działała wspólnie z Aeroklubem Bielsko-Bialskim. Była jedynym w kraju ośrodkiem prowadzącym systematyczne szkolenie szybowcowe w warunkach górskich dla pilotów z całej Polski. Wyszkolono tu znaczną część kadry narodowej.
Po reaktywacji Aeroklub Polski we wrześniu 1990 r. szkoła odzyskała samodzielność i przyjęła nazwę:
Dziedzictwo i współczesność
Ponad dziewięćdziesiąt lat historii to:
- tysiące wyszkolonych pilotów,
- rekordy krajowe i międzynarodowe,
- nowoczesne statki powietrzne,
- wyjątkowa szkoła latania w terenie górskim.
Żar stał się symbolem polskiego szybownictwa górskiego – miejscem, gdzie pasja, odwaga i konsekwencja kolejnych pokoleń lotników stworzyły ośrodek o znaczeniu ogólnokrajowym
Dziś kontynuujemy tę tradycję, łącząc historię z nowoczesnością i szkoląc kolejne pokolenia pilotów w miejscu, które od 1934 roku pozostaje sercem polskiego szybownictwa górskiego.
